در آیین زرتشتی، خاک و آتش عناصری مقدساند و جسد انسان پس از مرگ ناپاک شمرده میشود. پس مردگان را چگونه میتوان بدرقه کرد، بیآنکه حرمت طبیعت شکسته شود؟ پاسخ این پرسش کهن، در دل سازههایی سنگی و خاموش نهفته است؛ دخمههایی که بر فراز تپهها و دور از شهر ساخته شدند تا آیینی متفاوت را روایت کنند.
امروز این برجهای خاموش در جنوبشرقی یزد، همچون یادگاری از هزاران سال باور و اندیشه، بر بلندای کوه دخمه ایستادهاند؛ جایی که سکوت، باد و آفتاب، هر کدام بخشی از یک داستان قدیمی را بازگو میکنند. اگر کنجکاوید قبل از سفر به یزد بدانید داخل این سازههای دایرهای چه میگذشته، فلسفه شکلگیری آنها چه بوده و چرا هنوز هم یکی از متفاوتترین جاذبه های تاریخی ایران به شمار میروند، در ادامه این مطلب با مجله گردشگری فلای تودی همراه باشید.
دخمه زرتشتیان یزد کجاست؟
چه با بلیط هواپیما یزد به این شهر سفر کنید و چه با خودرو شخصی یا اتوبوس راهی یزد شوید، رسیدن به دخمه زرتشتیان کار سختی نیست. این مجموعه تاریخی در جنوبشرقی شهر و در محدوده صفائیه قرار دارد و بر فراز کوهی کمارتفاع و رسوبی به نام «کوه دخمه» ساخته شده است.
آدرس دخمه زرتشتیان یزد: شهر یزد، منطقه صفائیه، انتهای بلوار شهیدان اشرف، کوه دخمه
لوکیشن دخمه زرتشتیان یزد روی نقشه گوگل
بهترین زمان بازدید از دخمه زرتشتیان یزد
اوایل اسفند تا اردیبهشت بهترین زمان سفر به یزد و بازدید از دخمه زرتشتیان یزد است. در این مدت هوای کویر مطبوع و گرمای تابستانی هنوز شروع نشده است. اگر با بلیط اتوبوس یزد و سفر زمینی به شهر میرسید، پیشنهاد میکنیم زمان بازدید را طوری تنظیم کنید که بخش اصلی قدمزدن در کوه را در ساعات خنکتر روز انجام دهید؛ صبح یا عصر، هم هوای مطبوعتری دارد و هم چشمانداز کویر دلنشینتر است.
ساعات بازدید دخمه زرتشتیان یزد: نیمه اول سال ۸ صبح تا ۱۹، نیمه دوم سال ۸ صبح تا ۱۷.
هزینه ورودی در سال 1405:
- گردشگران ایرانی: حدود 35 هزار تومان
- گردشگران خارجی: حدود 200 هزار تومان
(این مبلغ ممکن است بر اساس مصوبات جدید تغییر کند؛ بهتر است پیش از مراجعه استعلام بگیرید.)
مسیر دسترسی به دخمه زرتشتیان یزد
از بیشتر نقاط شهر یزد میتوان با حملونقل عمومی یا خودرو شخصی به دخمه زرتشتیان رسید. مسیر دسترسی مشخص و تابلوهای راهنما نیز در مسیر دیده میشود.
-
- دسترسی با اتوبوس: خطوط اتوبوسی که به سمت میدان ایثار و محدوده صفائیه حرکت میکنند، نزدیکترین گزینه حملونقل عمومی هستند. پس از پیاده شدن در ایستگاههای اطراف بلوار شهیدان اشرف، با چند دقیقه پیادهروی به ورودی مسیر دخمه های زرتشتیان میرسید.
- دسترسی با خودروی شخصی یا تاکسی اینترنتی: اگر با خودرو شخصی یا تاکسی اینترنتی تردد میکنید، کافی است وارد بلوار شهیدان اشرف شوید و مسیر را تا انتهای محدوده مشخصشده ادامه دهید. در نزدیکی مجموعه فضای پارک وجود دارد، هرچند در روزهای تعطیل و فصلهای پرگردشگر ممکن است با شلوغی روبهرو شوید.
از محل پارک خودرو تا بالای تپه باید مسیر پلکانی را طی کنید؛ بنابراین کفش راحت همراه داشته باشید.
دخمه زرتشتیان چیست؟
در باور زرتشتی، عناصر چهارگانه طبیعت، بهویژه خاک و آتش، مقدس هستند و نباید با جسد که پس از مرگ ناپاک تلقی میشود، آلوده شوند. به همین دلیل، دفن کردن مردگان در خاک یا سوزاندن آنها در آتش جایز نیست. این باور سبب شد تا زرتشتیان شیوهای متفاوت برای بدرقه درگذشتگان انتخاب کنند.
«دخمه» پاسخی به همین اعتقاد است. سازهای دایرهای و بدون سقف که معمولا در بالای تپهها و دور از سکونتگاهها ساخته میشد. پیکر درگذشتگان در این فضا و در معرض نور خورشید و جریان هوا قرار میگرفت تا بهصورت طبیعی تجزیه شود. به این ترتیب، بدون تماس مستقیم با خاک یا آتش، حرمت عناصر مقدس طبیعت حفظ میشد.
در مرکز هر دخمه چاهی به نام استودان قرار داشت. پس از آنکه بافت جسد از بین میرفت، استخوانهای باقیمانده در این چاه ریخته میشد تا به مرور زمان تبدیل به خاک شوند. پس از پایان هر دوره استفاده، فضای داخل دخمه زرتشتیان طی آیینی خاص پاکسازی میشد و دوباره مورد استفاده قرار میگرفت.
دخمهها در واقع نمادی از نگاه آیین زرتشتی به مرگ، پاکی و چرخه طبیعت هستند؛ نگاهی که تلاش میکند میان انسان و عناصر جهان، تعادلی معنوی برقرار کند.
ریشه واژه دخمه
برای درک بهتر مفهوم دخمه زرتشتیان در یزد، ابتدا باید با معنای واژه «دخمه» و پیشینه آن آشنا شویم. «دخمه» یا «دَخنه» از واژههایی است که در طول تاریخ، معانی مختلفی به خود گرفته، اما همواره با مفهوم مرگ و آیینهای مرتبط با آن پیوند داشته است. در برخی منابع کهن، دخمه به معنای «سرای پلید» آمده و در متون دیگر از آن با عنوان «داغگاه» یا محل مرتبط با مردگان یاد شده است.
در فرهنگهای لغت فارسی، برای این واژه تعاریف متعددی، از جمله گورستان مغان، استودان، گورستان زرتشتیان، سردابهای برای نگهداری جسد یا فضایی ویژه برای قرار دادن پیکر درگذشتگان ذکر شده است. حتی در زبان امروزی نیز گاهی از واژه دخمه برای توصیف مکانهای تاریک، متروک یا رازآلود استفاده میشود. با وجود تفاوت در این تعاریف، وجه مشترک همه آنها ارتباط با مکانی آیینی برای نگهداری یا بدرقه مردگان است.
از نظر ریشهشناسی، برخی پژوهشگران معتقدند واژه دخمه از ترکیبهایی مانند «دخخانه» یا «دژخانه» گرفته شده که به معنای محل یا فضای مشخص و محافظتشده بوده است. این واژه در اوستا به صورت «دَخمَه» و در زبان پهلوی به شکل «دَخمَک» دیده میشود. در برخی منابع نیز معنای آن «داغگاه» ذکر شده که با ریشه «دَگ» در فارسی باستان مرتبط است؛ ریشهای که مفهوم سوزاندن یا حرارت دادن را میرساند و واژه «داغ» نیز از همین بنیاد زبانی شکل گرفته است.
ارتباط این واژه با مفهوم سوزاندن، به سنتهای کهن برخی اقوام آریایی بازمیگردد که در دورههایی از تاریخ، مردگان خود را میسوزاندند. با گذر زمان و شکلگیری و تثبیت آیین زرتشتی، این شیوه تغییر کرد و دخمه بهعنوان مکانی برای قرار دادن پیکر درگذشتگان بدون دفن یا سوزاندن مورد استفاده قرار گرفت؛ روشی که با هدف حفظ پاکی عناصر مقدس طبیعت انجام میشد.
در نهایت، هرچند واژه دخمه در ظاهر معانی گوناگونی دارد، اما همه این تعاریف به یک مفهوم مشترک اشاره میکنند: فضایی آیینی، رازآلود و ویژه که بازتابدهنده نگاه کهن ایرانیان، بهویژه زرتشتیان، به مرگ، پاکی و چرخه طبیعت است.
توقف فعالیت آیینی دخمه یزد
قرار دادن اجساد در دخمه در دوره پهلوی اول ممنوع شد و خاکسپاری جایگزین این روش گردید. با این حال، در برخی شهرها مانند یزد و کرمان، این رسم تا دهههای ۱۳۲۰ و ۱۳۴۰ نیز ادامه داشت.
امروزه دخمه زرتشتیان یزد دیگر کارکرد مذهبی ندارد و تنها بهعنوان یک اثر تاریخی و فرهنگی شناخته میشود. این مجموعه اکنون یکی از مهمترین جاهای دیدنی یزد است و بازدید از آن فرصتی برای آشنایی با بخشی کمتر دیدهشده از تاریخ و باورهای ایرانی فراهم میکند.
سازه های اطراف دخمه زرتشتیان یزد
بر فراز کوه دخمه، دو سازه مدور و سنگی قرار دارد که با نامهای «دخمه زرتشتیان یزد»، «برج خاموشان»، «دخمه چم زرتشتیان» و «برج سکوت» شناخته میشوند. این دو بنا، مهمترین دخمههای بهجامانده در یزد هستند و هر یک تاریخچه و ویژگیهای خاص خود را دارند.
دخمه مانکجی هاتریا
دخمه مانکجی هاتریا، بنای قدیمیتر مجموعه است که در سمت چپ محوطه قرار دارد. این دخمه بهشکل دایرهای و با قطری حدود ۱۵ متر ساخته شده است. نام آن برگرفته از مانکجی لیمجی هاتریا، زرتشتی هندیالاصل و نماینده «انجمن بهبود وضعیت زرتشتیان ایران» در دوره ناصرالدینشاه قاجار است.
مانکجی در حدود ۱۴۰ سال پیش از هند به ایران آمد تا شرایط زندگی زرتشتیان را بهبود بخشد. او نقش مهمی در کاهش فشارهای اجتماعی بر زرتشتیان، ساخت مدارس و پیگیری حقوق آنها داشت. دخمه بزرگ مانکجی نیز به افتخار او نامگذاری شد و گفته میشود در نهایت، پیکر او نیز در همین دخمه قرار گرفت.
دخمه گلستان
در فاصله حدود ۱۵۰ متری غرب دخمه مانکجی، دخمه گلستان قرار دارد؛ بنایی جدیدتر که در دوره قاجار ساخته شد. این دخمه قطری حدود ۲۵ متر دارد و ارتفاع آن از سطح تپه به حدود ۶ متر میرسد. افزایش جمعیت زرتشتیان و همچنین دشوار شدن مسیر دسترسی به دخمه مانکجی، از دلایل اصلی ساخت دخمه گلستان بود. به همین دلیل، این سازه ابعاد بزرگتری دارد و پاسخگوی نیاز جامعه زرتشتی آن زمان بوده است.
معماری دخمه زرتشتیان یزد
معماری دخمه زرتشتیان یزد در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما در پس این سادگی، ساختاری کاملا هدفمند و آیینی نهفته است. شکل کلی دخمهها در سراسر ایران تقریبا یکسان بوده و تفاوت آنها بیشتر در اندازه و جزئیات اجرایی است؛ اندازهای که بر اساس جمعیت شهر، نیاز جامعه زرتشتی و شرایط جغرافیایی تعیین میشد.
در ادامه با بخشهای مختلف دخمه زرتشتیان یزد آشنا میشوید:
جاده دخمه
دخمهها همواره در فاصلهای دور از سکونتگاهها و بر فراز تپهها ساخته میشدند. به همین دلیل، مسیری ویژه برای دسترسی به آنها وجود داشت. این مسیر به دو بخش تقسیم میشد:
بخشی عمومی که همراهان تا آن نقطه میآمدند و بخشی اختصاصی که تنها مسئولان و افراد مرتبط با مراسم اجازه عبور از آن را داشتند.
امروزه مسیر دسترسی به دخمه یزد بهصورت پلکانی ساخته شده و بازدیدکنندگان با طی کردن این مسیر به بالای کوه دخمه میرسند.
درب سنگی یا آهنی
بیشتر دخمهها فاقد درِ ورودی بودند، اما در برخی موارد برای محافظت از فضای داخلی و جلوگیری از ورود حیوانات، درهای سنگی یا آهنی نصب میشد. این درها نقش حفاظتی داشتند و پس از انجام مراسم بسته میشدند.
کتیبه دخمه
در بسیاری از بناهای تاریخی ایران، وجود کتیبه امری رایج بوده است. در بالای ورودی دخمه زرتشتیان یزد نیز کتیبهای قرار دارد که اطلاعاتی درباره سازندگان و تاریخ بنا روی آن درج شده است. این کتیبهها بخشی از هویت تاریخی مجموعه را شکل میدهند.
فضای داخلی دخمه
مهمترین بخش معماری دخمه، فضای داخلی آن است. داخل دخمه زرتشتیان یزد بهشکل دایرهای و بدون سقف طراحی شده است. دیوارهای بلند پیرامون آن را احاطه کرده و کف آن شیبدار است. سطح کف با سنگهای بزرگ پوشیده شده تا از نفوذ آلودگی به زمین جلوگیری شود.
فضای داخلی به سه حلقه متحدالمرکز تقسیم میشود:
حلقه مردان: نزدیکترین بخش به دیواره بیرونی
حلقه زنان: حلقه میانی
حلقه کودکان: نزدیکترین حلقه به مرکز دخمه
استودان (استخواندان)
در مرکز دخمه، چاهی عمیق به نام «استودان» قرار دارد؛ واژهای که به معنای «جای استخوان» است. این چاه به چندین چاه فرعی در اطراف متصل بوده و دیوارههای آن را با سنگ و ملات میپوشاندند تا از نفوذ آلودگی به محیط اطراف جلوگیری شود و پاکی عناصر طبیعت حفظ گردد.
پس از آنکه تابش نور خورشید و جریان هوا، همراه با فعالیت پرندگان، موجب تجزیه بافت جسد میشد، استخوانهای باقیمانده را در استودان قرار میدادند. این استخوانها بهمرور زمان و تحت تاثیر عوامل طبیعی، تجزیه شده و در نهایت به خاک تبدیل میشدند.
در مجموع، معماری دخمه زرتشتیان یزد نمونهای روشن از هماهنگی میان معماری و باورهای مذهبی است. این بنا بدون تزئینات و پیچیدگیهای رایج در دیگر آثار تاریخی، صرفا بر اساس کارکرد آیینی خود طراحی شده و هر بخش آن نقشی مشخص در اجرای مراسم تدفین زرتشتیان داشته است. سادگی ساختار، انتخاب موقعیت مکانی و طراحی دقیق اجزا، همگی نشاندهنده اهمیت حفظ پاکی عناصر طبیعت در آیین زرتشتی هستند.
جاهای دیدنی اطراف دخمه زرتشتیان یزد
دخمه زرتشتیان یزد در یکی از غنیترین مناطق گردشگری یزد قرار دارد. اطراف این دخمه مجموعهای از جاذبههای تاریخی دیده میشود که بسیاری از آنها با چند دقیقه رانندگی قابل دسترسی هستند.
آتشکده یزد
آتشکده یزد یکی از نزدیکترین و مهم ترین جاهای دیدنی یزد است که با حدود ۱۰ دقیقه رانندگی میتوان به آن رسید. این آتشکده با معماری شاخص، یکی از نمادهای فرهنگی زرتشتیان به شمار میرود.
مسجد جامع یزد
در فاصلهای کوتاه از دخمه، مسجد جامع یزد قرار دارد و فضایی مناسب برای بازدید از معماری اسلامی فراهم میکند.
باغ دولت آباد
یکی دیگر از جاهای دیدنی یزد، باغ دولت آباد است که با خودرو حدود ۱۵ دقیقه فاصله دارد. این باغ با بادگیر بلند، نمونهای شاخص از باغ ایرانی است.
بافت تاریخی یزد
بافت تاریخی یزد در فاصله حدود ۱۰ دقیقه با خودرو از دخمه قرار دارد. این منطقه با خانه های خشتی، یکی از شناختهشدهترین نقاط شهر به شمار میرود.
هتل های نزدیک دخمه زرتشتیان یزد
اگر قصد دارید زمان بیشتری را در محدوده صفائیه بگذرانید، انتخاب محل اقامت نزدیک به این منطقه میتواند رفتوآمد شما را سادهتر کند. در میان گزینههای متنوع هتل های یزد و اقامتگاه های سنتی یزد، برخی هتلها به دخمه زرتشتیان نزدیکتر هستند. از مهمترین هتل های نزدیک دخمه زرتشتیان یزد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- هتل پارسیان صفاییه یزد
- هتل ارگ یزد
- هتل صفائیه یزد
- هتل سنتی مهر یزد
- هتل مشیرالممالک یزد
دخمه زرتشتیان یزد، میراثی خاموش اما زنده در تاریخ
دخمه زرتشتیان یزد تنها یک بنای تاریخی نیست؛ روایتگر جهانبینی کهنی است که میان مرگ، طبیعت و معنویت پیوندی عمیق برقرار میکند. معماری ساده اما هدفمند، موقعیت خاص بر فراز کوه دخمه و پیشینه آیینی آن، این مجموعه را به یکی از متفاوتترین جاذبههای یزد تبدیل کرده است.
اگر قصد سفر به یزد را دارید، بازدید از این برجهای خاموش را در برنامه خود قرار دهید و از نزدیک با بخشی کمتر دیدهشده از تاریخ ایران آشنا شوید.
سوالات متداول درباره دخمه زرتشتیان یزد
- آیا دخمه زرتشتیان یزد ساعت بازدید مشخصی دارد؟
ساعات بازدید دخمه زرتشتیان یزد در نیمه اول سال تا ساعت ۱۹ و نیمه دوم سال تا ساعت ۱۷ است.
- نام دیگر دخمه زرتشتیان یزد چیست؟
نام دیگر دخمه زرتشتیان یزد «برج خاموشان» یا «برج سکوت» است که به محل آیینی قرار دادن پیکر درگذشتگان در آیین زرتشتی اشاره دارد.
- دخمه زرتشتیان در کدام شهر قرار دارد؟
دخمه زرتشتیان در شهر یزد و حوالی منطقه صفائیه قرار دارد.
- فاصله دخمه زرتشتیان تا مرکز شهر یزد چقدر است؟
با حدود ۱۵ کیلومتر رانندگی از مرکز شهر به دخمه میرسید.
- هزینه ورودی دخمه زرتشتیان یزد چقدر است؟
هزینه ورودی برای ایرانیها (1405) حدود 35 هزار تومان است.
